سنگسر

سنگسر در شمال و شمال غربی شهرستان سمنان به فاصله کمی از آن شهر قرار دارد و از شمال به شهرستانهای ساری و کیاسر(مازندران) و از غرب به شهرستان فیروزکوه (تهران) و از شرق به دامغان محدود گشته. طول و عرض جغرافیایی این منطقه چنین است: `۵۸ ۳۵-`۳۵ ۳۵ درجه عرض شمالی و `۳۵ ۵۳-`۷ ۵۳ درجه طول شرقی نسبت به گرینویچ. 
شهرتاریخی سنگسر(مهدیشهر) از نظر جغرافیای تاریخی ایران و همچنین بررسی جوانب اجتماعی آن پیرامون طرز زندگی و فعالیتهای متنوع و پر جوش وخروش مردم پر کار و سلحشور و بیباک آنجا چه در اعصار گذشته و چه در حال حاضر دارای اهمیت خاص و در خور توجه و مطالعه و تحقیق است.

مردم

سنگسریها از اولین و خالصترین دسته‌های آریایی هستند که به ایران آمده‌اند و حتی هنوز پس از گذشت هزاران سال گویش آریایی ویژه خود را حفظ نموده و به سنن باستانی خود پایبند میباشند. 
دین اکثر مردم سنگسر اسلام و مذهب شیعه دوازده امامی می‌باشد.  
زبان سنگسری یکی از زبانهای قدیمی پهلوی-اوستایی است که دارای دستور زبان کامل می‌باشد. جالب توجه است این زبان در حدود ۱۸۰۰۰ واژه دارد که با توجه به این غنای زبانی که مدارک و سوابق آن موجود است می‌توان هزاران واژه و لغت بسیار زیبا و رسا را از دل این زبان چند هزار ساله بیرون کشیده به زبان فارسی هدیه کرد و موجب غنا و توانمندی زبان و ادب فارسی شد. 
در گذشته سنگسریها زندگی عشایری داشتند که دامنه کوچ آنها از استانهای تهران و سمنان تا گلستان و خراسان را شامل بود ولی در زمان فعلی اکثر مردم شهرنشین گشته اند. عشایر سنگسری در استفاده از شیر گوسفند مهارت خاصی دارند و انواع لبنیات مرغوب و منحصر به فرد خود را از آن تهیه می‌کنند. همچنین گوسفندان سنگسری از حیث پرواری بی نظیراند و محصول گوشت آنها تقریبا ٪۶۰ وزن گوسفند پیش از ذبح شدن است

پیشینه تاریخی

سابقه تاریخی این شهر به پیش از اسلام و حتی به زمان سلسله‌های پیشدادی میرسد. در آغاز آن را با نام سکسار یا سگسار مینامیدند چون این ناحیه نشیمنگاه قوم سکاها بوده است که اعراب به اشتباه نام این شهر را راس الکلب ترجمه کردند و همین امر باعث شد تا نام این شهر از سگسار به سنگسر تبدیل شود. بعد از انقلاب باز هم نام این شهر تغییر یافت و به مهدیشهر تبدیل گشت. 
در شاهنامه فردوسی از سنگسر مورد بحث که همان سکسر یا سکسار باشند سخن رفته است. در روایات ملی و حماسه‌های ایران نیز از سکسر و سکساران یاد شده و برخوردها و نبردهایی که در اعصار تاریخی کهن با این قوم به عمل امده به تفصیل شرح داده شده است. 
همچنین درباره دلاوری سگساران در شاهنامه فردوسی آمده است: 
سپاهی که سگسار خوانندشان 
دلیران پیکار دانندشان 
زبز گوش و سگسار و مازندران 
کس آریم با گرزهای گران

مردم این دیار از دیر باز در دفاع از سرزمین ایران پیش قدم بوده و دارای سوابق درخشان و افتخار آمیز میباشند که به عنوان نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 
- مردم این شهر در جنگ داریوش سوم با اسکندر مقدونی جزء سربازان رسمی ارتش ایران بودند که تا آخرین لحظه از کشور دفاع کردند. 
- در جنگ شاه طهماسب اول با سلطان سلیمان قانونی (شاه عثمانی) تعداد کمی از سربازان سنگسری (حدود ۲۰۰ نفر) بفرماندهی شعبان سنگسری جلو ارتش عظیم عثمانی را سد کردند و همگی کشته شدند تا سپاه ایران بتواند فرصت عقب نشینی و تجدید قوا را پیدا نموده و از نابودی کامل نجات یابد. 
- در جریان فتنه اشرف افغان جزء سربازان نادر شاه بودند که پس از شکست دادن افغانها جشن پیروزی را در سنگسر برپا کردند. 
- در واقعه جدایی افغانستان سردار ذوالفقار خان سنگسری فرماندهی سپاه ایران را بعهده داشت و دوبار افغانها را مغلوب نمود. پس از مرگ این سردار شجاع خراسان بزرگ را نتوانستند حفظ نمایند. 
- در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مردم این منطقه بیشترین شهید را در سطح استان تقدیم میهن عزیزمان نمودند

جغرافیای تاریخی

سنگسر «سگسر– راس الکلب – سگسار»:

مورخان عرب در دوران بعد از اسلام سنگسر را در کتابهای خود راس الکلب ثبت کرده‌اند و این جمله ترجمه غلطی از نام سگسر است که در کتابهای آنان راه یافته و به همین صورت نقل شده است. ابن اثیر اولین مرتبه سنگسر را سگسر خوانده و آنرا راس الکلب نوشته است. زیرا وی در ضمن تشریح فعالیتهای اسفار بن شیرویه می‌‌نویسد : چون اسفار از ری به سمنان آمد محمد بن جعفر سمنانی او را از فرود آمدن بازداشت و نیز از رفتن به قریه راس الکب «سنگسر» مانع شد. 
احمد کسروی محقق دقیق ایرانی در کتاب شهرها و دیه هایی ایران درباره سنگسر چنین نگاشته است : «نیز سنگسر نزدیکی سمنان را تازیکان «راس الکلب» ترجمه کرده‌اند که از اینجا باید گفت در آغاز اسلام این نام را سگسر یا (سکسر) بر زبان می‌‌رانده‌اند نه (سنگسر) و این آبادی نیز از نشیمنهای سکان بوده است و چون سنگسریان زبانی ویژه خودشان دارند اگر این زبان با زبان سیستان (سمنان) نزدیک باشد این یقین خواهد بود که اصل نام بدانسان که تازیان ترجمه کرده‌اند (سکسر) بوده و سنگسر تحریف شده آن نام است. » 
یاقوت در معجم البلدان راجع به راس الکلب چنین نوشته است : راس الکلب نام قلعه‌ای است در قومس و در طرف راست مسافر نیشابور واقع شده». راس الکلب دهی است به قومس (منتهی الارب) ولی در مورد سکونت قوم سک یا سکا در نواحی سمنان و سنگسر مغرب به قومس (سمنان و دامغان و شاهرود حالیه) و از نیمروز به سند و زابل می‌‌پیوسته و مردم آن سرزمین از ایرانیان (سکه) بوده‌اند که پس از مرگ اسکندر یونیان و از ایران رانده دولتی بزرگ و پهناور تشکیل داده‌اند که ما آن را اشکانیان گوییم و کلمه پهلو و پهلوان که به معنی شجاع است از این قوم دلیر که غالب داستانهای افسانه قدیم شاهنامه ظاهراً از کارنامه‌های ایشان باشد باقیمانده است. 
با این بیان جایگاه قوم سکه (سکا) از سمت مغرب از سمنان و سنگسر شروع شده و در خراسان و سیستان نیز جایگاههای مخصوص داشته اند. 
با توجه به مطالب بالا همانطور که در ورقهای گذشته در این تالیف نوشته شده محقق می‌شود که در نواحی سمنان دو محل بنام راس الکلب واقع در ۸ فرسنگی مغرب سمنان یعنی در لاسگرد (بلاسنگرد) و دیگری در سنگسر یا سگسر واقع در ۳ فرسنگی شمال سمنان. 
اولی بعنوان سر حد و مرز سرزمین سکه ها (سکاها) و دومی به نام قلعه و بلندی (راس) سرزمین آنان نامیده شده و به همین صورت در کتابهای تاریخی و جغرافیایی به فارسی (سکسر) و به عربی (سگسر) رالس الکلب ثبت و ضبط شده است، به نظر میرسد که گروهی از این قوم به این ناحیه مهاجرت نموده باشند زیرا کتزباس مینویسد : سکاها از طرف گرگان به خراسان آمده اند، بنابراین موافق عقیده مورخان یونانی پارتیها هم که دولت بزرگ و مقتدر اشکانی را در ایران تشکیل داده‌اند (۲۵۰ قبل از میلاد) سکائی بوده اند، و با در نظر گرفتن متصرفات اولیه اشکانیان که پایتخت آنها شهر صد دروازه (هکاتم پلیس) در آخرین نقطه مرز غربی مستملکات آنان قرار داشته و شهرستان سمنان آخرین شهر سر حدی مغرب متصرفات دولت پارت قبل از پیشروی به سوی مغرب در تواریخ ثبت شده است. اطلاق راس الکلب به سر حد غربی سمنان یعنی لاسگرد یا سرخه طبیعی و درست به نظر میرسد». 
و همچنین « مهدیشهر که در گذشته به آن سنگسر میگفتند از تاریخی کهن برخوردار می‌باشد و سابقه تاریخی آن به پیش از اسلام و هزاره دوم قبل از میلاد میرسد. بطوریکه باستانشناس فرانسوی بنام گیرشمن در کتاب مشهور خود بنام ایران آورده آریائیها از هزاره دوم و سوم پیش از میلاد برای یافتن چراگاههای بهتر و بیشتر به ایران روی آوردند و سپس در یک هجوم عمومی آنها به ایران و اشغال این سرزمین از شاخه بزرگ خاوری آریائیها یک شاخه کوچکتر منشعب و تا دامغان پیش آمده و بومیان آنجا را از میان بردند. 
گفته می‌شود گروهی از همین شاخه فرعی تا سنگسر آمده و در آن استقرار یافتند که این در حدود ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بوده و قبل از آمدن آریائیها این منطقه مسکن گروهی از بومیان ایران بوده است. 
در خصوص نام سنگسر گفته می‌شود در حدود سال ۱۲۹ پیش از میلاد در روزگار پادشاهی فرهاد دوم اشکانی تیره هایی از اریائیها به ایران هجوم آورده و تعدادی از آنها در ناحیه کوهستانی سنگسر تا مناطق سرخه و ده نمک مقام گزیدند و نام سگسار را که به معنی منطقه سکانشین است به آن دادند که مرکز آن مهدیشهر فعلی بوده که خود نیز سگسار خوانده شده و سگسار اساطیر ایران که در کنار مازندران از آن یاد می‌شود به همین منطقه اطلاق می‌شود از جمله اینکه شاهنامه فردوسی در هفت جا از سگسار سخن به میان آمده که قرائن نشان می‌دهد منظور همین ناحیه بوده و تا اواخر دوره ساسانی به همین نام شناخته شده، سنگسر در جریان فعالیت های آل قارن و مبارزات فرقه اسماعیلیه جایگاه مهمی داشته است. وجود قله‌های مستحکم که همه آنها را بر روی کوههای بلند و غیر قابل تسخیر بنا شده‌اند شاهدی بر این مدعاست.

سنگسریها طی قرون اخیر

سنگسریها طی قرون اخیر از صورت یک گروه منسجم و عشیره‌ای خارج شده و به دامداران متحرک تبدیل شده اند. پس از جنگ جهانی دوم بر اثر فروش اراضی خالصه به بزرگان دربار و ارتش و نخستین گام اصلاحات ارضی وضع مالکیت اراضی این ناحیه تغییر کرد. 
پیش از این جنگ نیز چندین خانواده متمکن عشایری که در دامنه‌های جنوبی البرز یا در کوهپایه ها قشلاق میکردند فرصتی یافتند تا در منطقه فیروزکوه از بزرگترین مالکان شوند. 
برنارد هوکارد از سنگسریها بعنوان یک ایل شهری – شبانی نام میبرد و دو امر را در موفقیت آنان در چگونگی استحاله آنان از اهالی یک شهر کوچک به توانگرترین و نیرومندترین دامداران ناحیه البرز مرکزی و شرقی دانسته است. 
نخست آنکه دامدارانی بسیار ماهرند، فنون سنتی را خوب میشناسند و به گله‌های خویش خوب میرسند افراد خود را از نزدیک زیر نظر دارند و خود نیز بیدریغ کار می‌‌کنند. 
دیگر اینکه چندین تن از بزرگان آنان در آغاز قرن اخیر گروههای مسلح نیرومندی را اماده ساختند که برخی از آنان هنوز شهرتی دارند. 
از سال ۱۳۰۷ مهدیشهر دارای شهرداری مردمی بوده و در سال ۱۳۱۴ بعنوان چهارمین شهر استان سمنان توسط وزارت کشور به رسمیت شناخته شدودر سال 1387رسمآبه شهرستان ارتقاءیافت.

وجه تسمیه

پیرامون وجه تسمیه نام سنگسر دو نظریه وجود دارد: 
۱) چون در اطراف این محل کوههای سنگی و سخت وجود داشته، آن را سنگسار نامیده‌اند که به تخفیف سنگسر شده است. 
۲) در آغاز اسلام این نام را سنگسر بر زبان می‌‌رانده‌اند وچه سنگسر و این آبادی نشیمنگاه سگان بوده است بنابراین سنگسر تحریف شده سگسر می‌‌باشد. 
به احتمال زیاد نظریه اول صحیح تر است. زیرا در گذشته معمولاً نامگذاری شهرها و روستاها بر اساس شرایط اقلیمی بوده است و سنگسر نیز منطقه‌ای کاملاً کوهستانی و زمین آن نسبتاً سخت بوده است و انواع سنگها به وفور در آن دیده می‌‌شود. 
از طرف دیگر یکی از ویژگیهای زبان سنگسری آنست که در ترکیب های وصفی و اضافی، همواره صفت قبل از موصوف و مضاف الیه قبل از مضاف می‌‌آید. بعنوان مثال، به سنگ سیاه می‌‌گویند: 
س سنگ (سیاه سنگ) و یا به جای آن که بگویند: «روی سنگ» می‌‌گویند: «سنگی سر» بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که در گذشته‌های دور، سنگسریها برای توصیف محل سکونت خود به آن « نگی سر» و به مرور زمان سنگسر گفته اند.

توابع شهر مهدیشهر

شهمیرزاد 
درجزین 
ده صوفیان 
چاشم

شهرستان مهدی‌شهر در استان سمنان ایران، دارای دو بخش مرکزی و شَهمیرزاد.

منابع

۱- چراغعلی اعظمی سنگسری / تاریخ سنگسر-مهدیشهر ۲- چراغعلی اعظمی سنگسری / واژه نامه سنگسری ۳- ایرج افشار سیستانی / مقدمه‌ای بر شناخت ایلها و چادرنشینان و طوایف عشایری ایران ۴- عبدالرفیع حقیقت / تاریخ سمنان ۵- تقی طاهری / بخش سنگسر