مسكن و فضاهاي مسكوني

عشاير به تبع زندگي و ضرورت هاي زيستي، مساكني با مشخصات خاص دارند. آن دسته از عشاير سنگسري كه از كوچ دست كشيده اند، در مساكن شهري مهدي شهر اسكان يافته اند. اما خيل خون ها كه كوچ را در برنامه زندگي خود دارند، در دوره ي استقرار ييلاقي در سياه چادر، چادر برزنتي، سرپناه هايي با معماري ساده و يا ساختمان به سر مي برند. در سيستم نيمه رمه گرداني كه چوپانان بدون همراهي خانواده در قشلاق مستقر مي شوند، در مساكن ابتدايي موسوم به مردان خان (mardânxân) سكونت دارند.

فضاهاي سكونت

تمامي خانوارهاي عشاير كوچروي سنگسري در شهر داراي مسكن هستند، شهر مهدي شهر (سنگسر) سابق مهمترين مركز سكونت آن ها است، اما معدودي از آنان در شهرهاي سمنان، تهران، كرج و گنبد ساكن مي شوند.

آن ها در دوره ي ييلاقي، در سياه چادر كه به گويش سنگسري “گوت” (gut) گفته مي شود، مستقر مي شوند. در دو دهه ي اخير، چادر برزنتي نيز در بين آن ها رايج شده است. بعلاوه در اغلب خيل ها، سكونت گاه هايي كه از گِل و سنگ، و در سال هاي اخير، از مصالح مستحكم بنا شده اند. براي سكونت استفاده مي كنند. مسكن ييلاقي عشاير به مفهوم عام از دو قسمت عمده تشكيل شده است. قسمت يك عبارت است از قرارگاه كه محل برپا كردن سياه چادر است كه “خيل مال xil mâl” ناميده مي شود. قسمت دوم خود سياه چادر است كه در اين مكان برپا مي شود. سياه چادر كه مسكن ييلاقي عشاير سنگسري محسوب مي شود، داراي معماري حقيقي، اصيل و ابتكاري است، از نظر طراحي زيركانه به عنوان يك معماري بومي پذيرفته شده است. در حال حاضر صدها خانوار عشاير سنگسري در دوره ي ييلاقي از آن استفاده مي كنند. ساختمان آن طوري است كه مي توان از آن به عنوان يك طرح عملي قابل استفاده نام برد.

گوت ـ سياه چادر عشاير سنگسري

گوت به گويش سنگسري به معني سياه چادر است. هر گروه از چادرهاي سنگسري كه تعداد آن ها بستگي به وسعت چراگاه خواهد داشت “خيل” و جاي برافراشتن چادرها را “خيل مال” و محل برپايي هر گوت را “گوت كِ مال” مي گويند.

هر گوت از دو جزء تشكيل شده است. قسمت اصلي همان گوت خوانده مي شود و جزء مكمل آن “ديم بند” به معني روبند است. روبند روبروي گوت قرار مي گيرد و با چنگه هاي آهنين به آن مي پيوندند. هر دو جزء باز هم روي هم “گوت” نام دارد.

طرفين هر گوت “ورگوتون” و جلوي آن “پرون گوتون” و انتهاي آن “كون پر” (kunpar) و پشت آن “گون گوتون” (kungutun) نام دارد. و درگاه آن را “برگافه” (bargâfe) مي نامند كه معمولا ميان “گوت” و “ديم بند” (dimband) قرار دارد. گاهي يك “برگافه” كوچكتر هم در وسط گوت قرار مي دهند. بزرگي و كوچكي گوت را با استونه تعيين مي كنند. هر استونه را با تخته هاي پارچه اي زبر و ضخيم مويين سياه رنگ كه “گوشكه” (guška) نام دارد مي پوشانند. پهناي گوشكه يك متر و درازاي آن در حدود 4 تا 8 متر است. از دوخته شدن دو گوشكه يك پوشش ستون (استونه) به دست مي آيد. كوچكترين گوت “شه استونه” (سه ستون) و بزرگترين آن ها چهارده ستون دارد.

گوشكه ها را چنان مي بافند كه هر چه از پروپين گوت جو دورتر مي روند، كمي از درازاي آن ها كاسته مي شود تا گوت كاملا برافراشته شده و طرفين آن روي زمين نماند.

براي برپا كردن گوت، ابتدا جاي همواري را انتخاب مي كنند و گوت و ديم بند را روبروي هم بر زمين مي گستراند. به نوعي كه زياد كشيده نشود و ميخ هاي چوبين و گاهي آهني را فواصل “گوشكه ها” در اطراف گوت، به زمين مي كوبند و طناب “گوت پر” را از “پررچ” گذرانيده حلقه وار بر ميخ ها افكنده و چند بار دور آن مي پيچند كه گشوده نشود. سپس “پرونين گوت چو” را كه بلندترين و استوارترين گوت است در وسط در حد فاصل گوت و “ديم بند” قرار مي دهند. و ته آن را به زير گوت مي برند و “چلا” يا طناب مخصوص بستن گوت به ستون را كه با حلقه هاي آهنين به گوت و ديم بند بسته است به سر اين ستون اصلي قرار داده، سر آن را از اولين چلا بعد از ستون اصلي بيرون برده بعد “چلا” را به دور آن چند بار حلقه مي كنند. گوت آماده برافراشتن است. گوت چوهاي طرفين ستون اصلي را به ترتيب فوق در جاي خود قرار داده به بالا مي رانند. به همين ترتيب يك تير از ميان و دو گوت چو از طرفين آن نصب مي شوند تا به “كون پر” برسند. اكنون ديگر گوت برافراشته شده است. چنگه هاي آهنين “ديم بند” را بر آن مي افكنند و گوت چوهاي “ديم بند” را بر آن مي افكنند و گوت چوهاي ديم بند را نيز از “چلار” مي گذرانند تا ديم بند نيز در جاي خود استقرار يابد و برافراشته شود.

براي اين كه بادهاي شديد بر گوت اثر نگذارد و بدان آسيبي نرساند به سر “پرونين” گوت چو، طنابي ضخيم مي بندند و آن را كشيده و بر ميخي كه چند متر دورتر از “ديم بند” به موازات ستون هاي وسط گوت بر زمين كوبيده شده است، مي بندند، اين طناب را مافور (mâfur). مي گويند.

در گرداگرد گوت و ديم بند در حد ميخ ها بوته و داز “گون” مي گذراند تا سو واژه ها (روزنه ها) گرفته شود و اين كار مانع تماس چادر با خاك شده و موقع بارش از پوسيدگي چادر جلوگيري مي كند و هم اين كه محافظي براي جلوگيري از ورود گزندگان و طيور به داخل گوت مي شود.

درون گوت

مساحت گوت سنگسري معمولا بين 150-80 مترمربع است. اما گوت هاي بزرگي با مساحت 200 مترمربع نيز برپا مي شود كه 165 مترمربع زيربناي مفيد دارد. درون گوت به شكل زير تقسيم مي شود:

1ـ جلو كارگه 60 مترمربع (مس تخت 36، شت چال 20 و كس تختو 4 مترمربع)

2ـ ميان كارگه 50 مترمربع

3ـ پش كارگه 25 مترمربع

4ـ مشكه زار 25 مترمربع

5ـ سرشور جا 5 مترمربع

شرح فضاي داخلي گوت

1ـ جلو كارگه: جلو كارگه يا پرونين كارگه به محل نشيمن مردان و فرزندان ذكور خانواده اختصاص دارد. اين قسمت گاهي داراي يك تخت و گاهي دو تخت يكي بزرگتر (مس تخت) و ديگري كوچكتر به نام (كس تختو) است. هنر نمايي زنان سنگسري در پرون كارگه تجلي مي يابد. گاهي بخش هايي از قسمت لايين و رف را مشبك مي كنند و نوعي گچ بري در آن به وجود مي آورند كه در خور توجه است.

2ـ ميون كارگه: اين قسمت جاي نشيمن زنان و دختران خانواده است. داراي تختي است كه ارتفاع آن كمتر است. در ميون كارگه سه نوع تخت در اندازه هاي مختلف كه تا گوت چوهاي وسط گوت ادامه دارد و نسبت به تخت هاي جلو كارگه كوتاهترند، ساخته مي شود. آن ها را با سنگريزه مفروش مي كنند و روي آن بقچه ي لباس، خورجين، كيسه هاي آرد و برنج، قند و چاي و لوازم خواب مي گذارند. چند اجاق از جمله “آرشه كل” در اين قسمت قرار دارد. اغلب وسايل و ابزار تهيه لبنيات در “ميون كارگه” نگهداري مي شوند.

3ـ كون پر (پش كارگه): كون پر فاقد آرايش مهم است. در اين قسمت تخته سنگ هايي را قرار مي دهند. از اين تخته سنگ ها براي قرار دادن مشك هاي ماست استفاده مي كنند. به همين خاطر به آن مشكه زار نيز مي گويند. علاوه بر مشك هاي ذكر شده، كيسه هاي كشك و شالنگ هاي پر از پشم گوسفند و موي بزها و پوست هاي حاوي مواد خوراكي (پنير وكره) در اين محل گذاشته مي شود. قسمتي از كون پر اختصاص به “سرشورنگا” دارد كه محل استحمام است.

حريم گوت

هر گوت براي خود حريمي دارد. اين حريم فيزيكي نيست بلكه حريمي ذهني است كه معمولا سگ گله، چند مرغ و خروس و بره ها و بزغاله هاي كوچك و دام هاي بيمار در اين محدوده نگهداري مي شوند. در اطراف هر گوت بسته به تعداد سگ هاي هر خانواده زمين را به عمق تقريبي يك متر حفر مي كنند و روي آن را با چند شاخه و بوته مي پوشانند. اين چاله ها محل استراحت سگ هاي آن خانوار است. در كنار گوت فضايي را با گون محصور مي كنند كه در آنجا كشك هاي درست شده را مي چينند تا خشك شود. اين فضا “دونه خشك كنون” نام دارد.

سرپناه هاي انساني

كِكّه

سرپناه هاي موقتي مورد استفاده ي عشاير در اين دوره موسوم به كِكّه است. ككه داراي معماري بسيار ساده و ابتدايي است. ديواره هاي آن از سنگ و گل ساخته شده است و سقف آن نيز با چوب و گون و… پوشانيده، سپس اندود شده است. اصطلاح كِكه در بين سنگسري ها به تك خانه هايي اطلاق مي شود كه در دوره ي ييلاقي در خيل مي سازند. ككه در مناطق ييلاقي شهميرزاد در خيل هايي كه در مالكيت رسمي عشاير سنگسري است ديده مي شود. ككه ها در نقاط استقرار ييلاقي (خيل) عملكردهاي مختلفي از جمله پذيرايي، انباري و پناهگاه دارند.

نقش انباري: در هنگام كوچ پاييزه لوازمي مانند چوب هاي چادر، ميخ ها و… از اين قبيل را در ككه گذاشته است و درب آن را قفل يا ديوار مي كنند.

نقش پذيرايي: اغلب عشاير ككه را گچاب مي كرده و آن را فرش مي كنند و از ميهمانان در اين مكان پذيرايي مي كنند. چون سياه چادر (گوت) محل فعاليت زنان و تهيه ي لبنيات است و نقش كارگاه را دارد.

نقش پناهگاه: ككه ها در هنگام بارندگي، باد شديد، سرماي بهاره به ويژه براي عشايري كه در اواسط بهار،‌ در ييلاقات مرتفع مستقر مي شوند،‌ حكم پناهگاه مناسبي براي حفاظت از سرما و بارندگي را دارد.

ككه ها در گذشته با سنگ و گل و با سقف چوبي ساخته مي شد. در سال هاي اخير با اعطاي  اعتبارات و تسهيلات تبصره 51 اقدام به احداث مسكن (ككه) با مصالح مقاوم از قبيل بلوك و سيمان كرده اند.

به طور كلي طي سال هاي اخير،‌ساخت مساكن دائمي در نقاط ييلاقي به ويژه در شمال شهميرزاد، شكل جدي به خود گرفته است. پرداخت وام مسكن از طرف سازمان امور عشاير و بنياد مسكن انقلاب اسلامي، واگذاري مراتع،‌وجود راه كه حمل مصالح را به خيل ها امكان پذير ساخته است و مشكلات بافت سياه چادر كه ديگر تقريبا در حال منسوخ شدن است، عوامل موثر در تغيير شيوه ي احداث سكونتگاه عشاير در ييلاق بوده است.

ساير تاسيسات ييلاق

مردان خان

مردان خان يا ميردكه (ميتكه) منزل شبانان سنگسري در كوير (قشلاق) است و به جهت اين كه تنها مردان و چوپانان در آن سكونت دارند، به مردان خان شهرت يافته است. مردانخان ها كاملا غيربهداشتي هستند. ديوارهاي آن ها از سنگ ساخته شده و روي آن ها را با چوب، قيچ و كود فشرده شده (تپاله) پوشانده اند. چوپانان براي فرار از سرماي زمستان در قسمت مركزي اين ميردكه ها آتش مي افروزند و به همين علت ديوارها دود زده و سياه هستند.

گاره gâreh

با وجود آن كه “گاره” فاقد حصار و هر نوع تاسيسات ديگر هستند،‌ اما جاي آن ها ثابت و مشخص است. تشخيص گاره به آساني ميسر است. زيرا تا حدود 200 تا 300 متري آن به خاطر چراي مفرط دام ها بجز اسپند و چند گياه مهاجم ديگر، گياهي وجود ندارد. دايره اي شكل است و در آن مقدار زيادي فضولات دامي انباشته شده است.

بر حسب اين كه گاره ها در چه نقطه اي از مراتع واقع شده باشند به دو دسته تقسيم مي شوند:

الف) گاره هاي بهاره:

اين گاره ها در دره ها يا در پناه صخره ها واقع هستند. بيشتر در فصل بهار مورد استفاده قرار مي گيرند و چوپان در موقع بارش هاي شديد و ناگهاني گله را به اين نقطه هدايت و حفاظت مي كند.

ب)‌ گاره هاي تابستاني:

اين گاره ها در ارتفاعات واقع هستند و در فصل تابستان به خصوص در تير ماه مورد استفاده قرار مي گيرند. دام ها پس از چراي آزاد شبانه در اين گاره ها استراحت مي كنند و به خاطر ارتفاع و نسيم خنكي كه در آن ها مي وزد، چوپان و گله به راحتي استراحت مي كنند.

چفت chaft:

چفت يا آغل محل نگهداري گوسفند و بز در دوره قشلاق است. ديوارهاي چفت از كود فشرده سال قبل (دال) به ارتفاع 5/1-1 متر ساخته مي شود و به جاي ملاط، از خاك يا گل استفاده مي كنند.

در وسط چفت چند ستون چوبي قرار دارد كه روي آن را تير مي ريزند و با شاخه درختچه هاي گز و تاغ مي پوشانند. روي اين پوشش را كود مي ريزند و بارش باران، كودها را خيس و محكم مي كند. يكي از نكات جالب توجه در چفت ها، نگهداري ميش و بز در كنار هم است. بز داراي طبع سرد و گوسفند داراي طبعي گرم است. اين امر در تعادل دماي فضاي چفت موثر است.

هر ساله عشاير پس از رسيدن به قشلاق سعي مي كنند با سمپاشي و ضدعفوني، چفت ها را پاك سازي مي كنند. در گذشته اين گونه سازه ها (چفت، گوله و…) كه اغلب از گياهان كويري مانند قيچ، گز، كاروان كش، تاغ و… پوشانده شده بود را آتش مي زدند و دوباره مي ساختند.

معايب اين آغل ها عبارتند از:

1ـ غيربهداشتي بودن

2ـ كوتاهي سقف آن ها

3ـ به دليل ريختن كود روي سقف هميشه خطر آتش سوزي و خسارت به دام ها وجود دارد.

4ـ در صورت بارندگي شديد بخصوص بارش برف سنگين، احتمال ريزش سقف و خسارت به دام ها وجود دارد.

5ـ سوزاندن آن ها در سال هاي گذشته يكي از عوامل تخريب مراتع بود.

كمر بن

كمربن پناهگاهي است كه در شكاف كوه به وجود مي آورند و يا محلي است با استفاده از تخته سنگ هاي بزرگ بر روي آن طاق مي زنند. اين پناهگاه طبيعي مكان امني براي چوپانان و گله در فصل بهار در مقابل بادهاي سرد،‌ باران و… محسوب مي شود.

آخور

بناي آخور از سنگ و داخل آن با گچ و سيمان پرداخت مي شود. طول آن 12-6 متر است. در برخي از پلومال ها، لاستيك هاي فرسوده تراكتور را برش داده و به صورت مدور يا طولي بر روي پايه هاي سنگي قرار داده و به عنوان آخور استفاده مي كنند.

در مناطق قشلاقي بجز در مواردي محدود، تاسيسات بهداشتي براي نگهداري دام ديده نمي شود. يكي از معدود موارد آغل بهداشتي را در سمت راست جاده غزازان،‌ ميان دشت، در پلومال “گوشه” چهار گوشه مشاهده كرديم. در اين پلومال تمامي واحدها اعم از چفت، گوله، آخور، عرب دستچال، انبار، مردانخان و آب انبار با روش اصولي و با مصالح بادوام ساخته شده است.

دونگه  dunga

دونگه يا بهاربند محوطه مقابل چفت ها است كه با چيق يا ديواره اي از كودهاي دامي محصور مي شود تا دام ها نتوانند از محوطه خارج شوند. دونگه محل شيردادن ميش ها و بزها به بره ها و بزغاله هايشان مي باشد.