مكمل‌هاي غذايي

جو

جو يكي از مهم ترين و قديمي ترين منابع تغذيه دام در بين سنگسري‌ها است و به عنوان اصلي ترين علوفه دستي مورد استفاده قرار مي گيرد.

دانه ي جو به آساني هضم مي شود و ارزش غذايي فراوان داشته و به خاطر داشتن حجم كم هزينه ي كمتري را در امر حمل و نقل بر دامداران تحميل مي كند.

كاه

اصولا كاه حاصل از محصولات مختلف هر چه كه باشد داراي ارزش غذايي بسيار كمي است. كاه جو با وجود اين كه بهترين كاه براي تغذيه دام است، داراي سلولز و ليگنين زياد و از نظر غذايي كم ارزش است. اين علوفه به عنوان پر كننده در تغذيه ي دام به كار مي رود و معمولا با جو مخلوط و به دام خورانده مي شود.

در خشك سالي‌ها مصرف كاه براي تعليف دام در بين سنگسري‌ها رايج است. در اين سال‌ها، مراتع قشلاقي قادر به تامين علوفه خشك مورد نياز دام نيستند. سنگسري‌هايي كه در حوزه‌هاي خواروتوران و پل ابريشم دوره قشلاقي را مي گذرانند، معمولا كاه مورد نياز خود را از سبزوار تامين مي كنند. در سال‌هاي مساعد عملا مصرف كاه وجود ندارد.

سبوس

مكمل‌هاي تركيبي ابتكاري

گبري gabri

گبري علوفه اي است تركيبي ـ ابتكاري كه عشاير سنگسري مبتكر آن هستند، مواد تشكيل دهنده‌ي علوفه، جو، سبوس و كاه است. ابتدا جو را 24 ساعت مي خيسانند. سپس آن را با سبوس و كاه مخلوط نموده و هم مي زنند. بدين ترتيب علوفه اي خوشخوراك و با قابليت هضم بالا فراهم مي شود.

يكي از عوامل بسيار موثر در به كار گيري اين روش تهيه ي علوفه، پيشگيري از تلفات (پرت) علوفه كاه بر اثر بادهاي شديد است. چون كاه در حالت خشك، علوفه اي سبك است و باد به آساني آن را با خود مي برد. به كمك اين روش ضمن تهيه ي علوفه اي خوشخوراك از هدر رفتن كاه با نمدار كردن آن جلوگيري به عمل مي آورند.

يارمه yârma

اين نوع علوفه تركيبي است از جو نيم دانه شده كه مقداري سبوس به آن اضافه مي كنند و از قابليت هضم بالايي برخوردار است.

كاه تليت kâtalit

براي تهيه‌ي اين خوراك،‌ ابتدا كاه (معمولا كاه جو يا گندم) را شسته، سپس آرد جو را به كاه نمدار مي افزايند. اين نوع خوراك در سطح محدود تهيه شده و به مصرف دام‌هاي بيمار مي رسد.

يونجه تليت yonja talit

اين نوع خوراك كه در فصل زمستان تهيه مي شود به مصرف بره‌ها و بزغاله‌هاي يك ماهه مي رسد. تركيبي است از كاه و يونجه خرد شده.

يونجه

يونجه اغلب به مصرف بره و بزغاله‌هاي چند روزه تا زماني كه همراه مادر استان به “بره پي” مي روند مي رسد. سنگسري‌ها يونجه را به صورت “تاغ بند” به مصرف بره‌ها و بزغاله‌ها مي رسانند. بدين ترتيب كه ابتدا بسته‌هاي يونجه را نمدار كرده و سپس يونجه را از سقف محل نگهداري (گوله) مي آويزند،‌ تا دام‌هاي جوان به مرور مصرف علوفه را ياد بگيرند. بخشي از يونجه نيز به مصرف دام‌هايي مي رسد كه به تازگي زايمان داشته اند.

كُپّا koppâ

در گذشته‌هاي نه چندان دور، دامداران سنگسري شاخه‌هاي درختچه‌ي تاغ و ريشه‌ي داز (گون) را جمع آوري و در محوطه بهاربند انباشته تا در روزهاي “دربندن” به تعليف دام برسد. به اين توده، علوفه‌هاي صحرايي “كپا” koppâ گفته مي شود.

نمك

دادن نمك به دام در دوره ي ييلاقي به دو طريق انجام مي گيرد:

1ـ ريختن نمك روي سنگ‌هاي مسطح

2ـ قرار دادن سنگ نمك در محل استراحت دام‌ها (گاره‌ها و كنار چشمه‌ها)

در مراتع ييلاقي در كنار هر خيل يا در كنار چشمه آب، مكاني وجود دارد كه سنگ‌هاي مسطح با ارتفاع اين سنگ‌ها 40-20 سانتي متر قرار دارد. اين سنگها مخصوص نمك دادن به دام‌ها است و به اين محل “نمك ليسه” مي گويند.

هر چه علوفه‌ي مراتع سبزتر باشد، ميزان مصرف نمك بيشتر است. به همين دليل در ماه اول استقرار در ييلاق يك روز در ميان و سپس هفته اي دو بار به دام‌ها نمك داده مي شود.

در سال 1377 در ييلاق نجفدر كه تعداد دام‌هاي يك خيل 2500 راس مي باشد، در طي دوره استقرار ييلاقي 2500 كيلوگرم نمك مصرف شده است.

در خيل سياه ريس در دره لاسم كه محل استقرار سه خانوار عشاير سنگسري است، در سال مذكور 1000 راس دام نگهداري مي شده كه 1000 كيلوگرم نمك به دام‌هاي پروار هر روز نمك داده مي شود و مصرف نمك در بين اين دام‌ها دو برابر دام داشتي است.

 

 

مكمل‌هاي غذايي

جو

جو يكي از مهم ترين و قديمي ترين منابع تغذيه دام در بين سنگسري‌ها است و به عنوان اصلي ترين علوفه دستي مورد استفاده قرار مي گيرد.

دانه ي جو به آساني هضم مي شود و ارزش غذايي فراوان داشته و به خاطر داشتن حجم كم هزينه ي كمتري را در امر حمل و نقل بر دامداران تحميل مي كند.

كاه

اصولا كاه حاصل از محصولات مختلف هر چه كه باشد داراي ارزش غذايي بسيار كمي است. كاه جو با وجود اين كه بهترين كاه براي تغذيه دام است، داراي سلولز و ليگنين زياد و از نظر غذايي كم ارزش است. اين علوفه به عنوان پر كننده در تغذيه ي دام به كار مي رود و معمولا با جو مخلوط و به دام خورانده مي شود.

در خشك سالي‌ها مصرف كاه براي تعليف دام در بين سنگسري‌ها رايج است. در اين سال‌ها، مراتع قشلاقي قادر به تامين علوفه خشك مورد نياز دام نيستند. سنگسري‌هايي كه در حوزه‌هاي خواروتوران و پل ابريشم دوره قشلاقي را مي گذرانند، معمولا كاه مورد نياز خود را از سبزوار تامين مي كنند. در سال‌هاي مساعد عملا مصرف كاه وجود ندارد.

سبوس

شستن دام

يك روزقبل از پشم چيني، دامداران گوسفندها را در نزديكترين رودخانه ي خيل محل استقرار خود مي شويند. بدين منظور دامداران و فرزندان آن‌ها به كمك چوپان آمده و هر كدام يك گوسفند را گرفته به درون آب برده و بدن آن‌ها را با دست كشيدن به خوبي مي شويند تا تمام گرد و خاك و كثافات پشم‌هاي دام از بين برود.

زمان شستشوي گله در اوايل فصل تابستان است. چون پس از آن چيدن پشم آغاز مي شود.

يكي از محاسن شستن پشم قبل از پشم چيني سهولت در چيدن پشم دام‌ها است. بعلاوه در بهداشت و فربه شدن دام‌ها موثر است.

علاوه بر شستن دام قبل از پشم چيني، در هنگام كوچ نيز گله‌ها در حين عبور از رودخانه، چوپانان گله را از قسمت عميق رودخانه عبور مي دهند و با هدايت گله به طرف ديگر رودخانه،‌ دام‌ها به طور سطحي شسته مي شود.

ضمن اين كه در مواقع بارش باران تا اندازه اي دام‌ها شسته مي شوند.

سونا كردن

پس از هر زايمان دام، چوپان بايد بره يا بزغاله را با مادرش آشنا نمايد، براي اين كار چوپان دهان بره يا بزغاله اي را كه تازه متولد شده به پستان مادر نزديك مي كند تا مقداري شير بمكد. عشاير سنگسري به اين عمل گوج كردن مي گويند. سپس بره يا بزغاله را در جاي مناسب و محفوظي قرار مي دهند تا در زير دست و پاي گوسفندان آسيب نبينند.

با توجه به اين كه در هر روز يا شب چندين گوسفند وبز زايمان مي كنند، چوپانان در تشخيص اين كه كدام بره مربوط به كدام ميش است، كمتر اشتباه مي كنند. ميش‌ها با بو كردن بره ي خود را مي شناسند.